Chính phủ Nhật Bản đang xem xét áp dụng cơ chế giới hạn số lượng lao động nước ngoài được tiếp nhận theo Chương trình đào tạo việc làm để phát triển kỹ năng – hệ thống mới dự kiến triển khai từ năm tài chính 2027, thay thế Chương trình thực tập sinh kỹ thuật vốn từng vấp phải nhiều tranh cãi liên quan đến quyền lợi và điều kiện làm việc của người lao động.
Theo phương án đang được các cơ quan chức năng Nhật Bản thảo luận, trong hai năm đầu triển khai, tổng số lao động nước ngoài được tiếp nhận theo chương trình mới có thể bị giới hạn ở mức khoảng 426.000 người. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng trong chiến lược quản lý lao động nhập cư của quốc gia đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và thiếu hụt nhân lực trầm trọng.
Hướng tới chọn lọc chất lượng thay vì tăng số lượng.
Khác với mô hình thực tập sinh kỹ thuật trước đây vốn bị chỉ trích là nặng về lao động phổ thông, chương trình mới của Nhật Bản tập trung thu hút lao động có tay nghề, thông qua hai loại thị thực chính:
Visa kỹ năng đặc định loại 1: Cho phép người lao động lưu trú tối đa 5 năm, áp dụng cho các ngành nghề đòi hỏi kiến thức chuyên môn hoặc kinh nghiệm thực tế nhất định.
Visa kỹ năng đặc định loại 2: Dành cho lao động có kỹ năng thành thạo cao hơn, được gia hạn không giới hạn, có quyền bảo lãnh gia đình và cơ hội xin thường trú lâu dài tại Nhật Bản.
Việc phân tầng thị thực thể hiện rõ định hướng của Nhật Bản là ưu tiên giữ chân lao động có năng lực, gắn bó lâu dài, thay vì tiếp nhận ồ ạt nhưng thiếu bền vững.
Theo các chuyên gia, chính sách giới hạn tiếp nhận trong giai đoạn đầu mang lại một số lợi ích đáng kể: Nâng cao chất lượng nguồn lao động nhập cư, giảm tình trạng tiếp nhận lao động chưa đáp ứng yêu cầu kỹ năng hoặc ngoại ngữ; Bảo vệ tốt hơn quyền lợi người lao động, khi hệ thống mới được thiết kế minh bạch hơn, giảm nguy cơ bóc lột và vi phạm hợp đồng; Giảm áp lực xã hội đối với hạ tầng, nhà ở và các dịch vụ công tại Nhật Bản trong bối cảnh dân số già; Tạo động lực để doanh nghiệp Nhật đầu tư đào tạo, tự động hóa, thay vì phụ thuộc quá mức vào lao động giá rẻ từ nước ngoài.
Tuy vậy, chính sách này cũng làm dấy lên không ít băn khoăn: Nguy cơ thiếu hụt lao động cục bộ, đặc biệt trong các ngành vốn phụ thuộc nhiều vào lao động nước ngoài như xây dựng, điều dưỡng, nông nghiệp và chế biến thực phẩm; Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể gặp khó khăn khi không cạnh tranh được để tuyển lao động tay nghề cao.
Lao động Việt Nam chịu tác động như thế nào?
Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có số lượng lao động lớn nhất tại Nhật Bản, trải rộng ở nhiều lĩnh vực. Việc Nhật Bản giới hạn tiếp nhận lao động trong hai năm đầu chắc chắn sẽ tạo ra tác động nhất định.
Ở chiều tích cực, lao động Việt Nam vốn được đánh giá cao về tính cần cù, khả năng thích nghi và tay nghề ngày càng cải thiện, đặc biệt trong nhóm đã có kinh nghiệm làm việc tại Nhật. Những lao động đáp ứng tốt yêu cầu về tiếng Nhật, kỹ năng nghề và kỷ luật lao động vẫn có nhiều cơ hội tiếp cận các loại visa kỹ năng đặc định, nhất là visa loại 2 với triển vọng cư trú lâu dài.
Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, lao động phổ thông, trình độ thấp hoặc thiếu định hướng nghề nghiệp rõ ràng sẽ gặp khó khăn hơn trong việc sang Nhật làm việc. Quy trình tuyển chọn được dự báo sẽ chặt chẽ và cạnh tranh hơn, đòi hỏi người lao động phải chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ trong nước.
Giới chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh chính sách lao động của Nhật Bản đang chuyển từ “mở rộng” sang “chọn lọc”, chất lượng nguồn nhân lực sẽ là yếu tố quyết định. Đối với lao động Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để tái định vị hình ảnh lao động Việt trên thị trường quốc tế, từ lao động số lượng sang lao động có tay nghề, kỷ luật và giá trị gia tăng cao.
Việc chủ động nâng cao kỹ năng, ngoại ngữ và hiểu biết pháp luật sẽ là “tấm vé thông hành” giúp người lao động Việt Nam tiếp tục đứng vững tại một trong những thị trường lao động khắt khe nhưng giàu tiềm năng nhất châu Á.
Nhật Minh
